18. yüzyılda Buhara'dan İstanbul'a sonra da Kütahya'ya yerleşen köklü bir aileye

mensup olan Mehmet Dumlu Hocaefendi 1929 yılında Kütahya'da doğmuştur. Sekiz ay

gibi kısa bir süre de hıfzını tamamlamıştır. Reisu'l-Kurra Abdurrahman Gürses

Hocaefendi'den meharic-i hurûf, Kütahya Müftüsü Abdulgafur Beyden Arapça

dersleri almıştır. 1976 yılında emekliliğe ayrılana kadar Yeşil Cami'de imamlık

yapmıştır. Uzun yıllar tasavvuf büyüklerinin irfanından istifade eden

hocaefendi, halen Kütahya'da çinicilikle iştigal etmektedir.

Kısa bir soru ile sohbetimize başlamak istiyorum. Tasavvufun

özü nedir?

Tasavvufun özü, insanın kendi haddini bilmesidir. İnsanın haddini

bilmesi edeptir. İşte tasavvufun başı da sonu da edeptir. İnsana yakışan da

edeptir. Âdem, edeplidir. Şeytan ise edepsiz. Şeytan ile Âdem'in farkı budur.

Hz. Âdem, haram meyveyi yediği zaman cennetten kovuldu ama, "Ya Rabbi, ben

nefsime zulmettim. Eğer sen affetmezsen, merhamet etmezsen benim halim

perişandır. N'olur yardım et." diye niyazda bulundu. Özrünü beyan etti. Kişinin

gerek Allah'a, gerek kullara karşı özrünü beyan etmesi ne kadar da güzeldir.

İnsana saygı, Allah'a saygıdır, insana sevgi, Allah'a sevgidir. Tasavvuf da

Allah sevgisidir. Allah bir kulunu sevince, o kulun ismi "âşık" olur. Peki kul

mu Allah'a âşıktır, Allah mı kuluna âşıktır? Kulun, Allah'a âşık olma gücü

yoktur. O kula âşıktır ve O'nun kula olan sevgisinden dolayı kul O'na yönelir.

Allah, kulunu sevince dünya da, ahiret de o kulun olur. Bundan daha büyük

mutluluk olamaz. Bir insanın Allah'ı sevebilmesi, Allah'ın onu sevmesinin

görüntüsüdür. İşte gerçek budur! Şöyle bir misal vereyim: Tanyeri ağarıp güneş

doğmuş, karanlık uçup gitmiştir, ortalık aydınlanmış. Başını kaldırıp adam

güneşe der ki: "Ey güneş! Ben seni görüyorum." Güneş adama haddini bildirir:

"Sen beni neyle görüyorsun? iki saat önce zifiri karanlık içindeydin. O zaman bu

sözü söylemiyordun." Güneşi, güneşle gördün. Güneş çıkmasaydı, güneşi neyle

görürdü? Allah, Allah'la bulunur ve bilinir. Tasavvufî öğreti de Allah

kesinlikle dışarıda, uzaklarda aranmaz. Elle tutulan, tutulamayan, görünen,

görünmeyen, varlık adına ne varsa her nesne, her zerre, Allah'ın tecellî ve

zuhurundan ibarettir. Bu kainatta ne görünüyorsa, "ez-Zâhir" isminin bir

görüntüsüdür. "Allah evveldir, âhirdir, zahirdir." Yani görünendir.

Çokluk aleminde var olan her şeyin "Zahir" isminin bir

tecellîsi olduğunu söylediniz, bu hususu biraz daha izah edebilir

misiniz?

Dalgaların çokluğu denizi iki yapmaz. Zaten dalga, denizdendir.

Rakam olarak saymak doğru değildir. Onu rüzgar o hale getirmiştir. Rüzgar

olmazsa denizde dalga olmaz. Hafif eserse, ufak dalga olur. Tayfun ve kasırga

büyük dalgalar yapıp şehirleri götürür. Anâsır-ı erbaanın en güçlüsü havadır. Ve

hava unsuriyetin sultanıdır. Yani nefestir. Dışta da güçlü olan havadır. Enfüste

de güçlü olan havadır. Nefes varsa insan var, nefes yok ise hiçbir şey yok.

Nedir bu nefes? Allah'ın nefesidir bu. Eğitilirse mükemmel bir nefes olur,

harfler kalıba girer. Soyut olan, harflere döner, hece oluşturur. Heceler

kelimeleri, kelimeler cümleleri yapar. Ondan sonra eserler, kitaplar olur. İlim

olur, medeniyet olur. "Biz yeryüzüne halife gönderdik." denilmekte Kur'ân'da.

Erkeği ile kadını ile bizler "halifetullah"ız. Allah'ın vekiliyiz. Çünkü

özelliklerimiz, O'nun özelliğidir. Sıfatlarımız, O'nun sıfatıdır. İnsanın

"benim" diyebileceği hiç bir şeyi yoktur. Her şey Allah'a aittir. Canın, kanın,

malın, mülkün, evin, eşyan, çocuğun, eşin her şey. Her şeyin sahibi O'dur. O,

her şeyden müstağnidir. Bütün mülk O'nundur. Kullarına da kendi mülkünden verir.

Kul da onunla zengin olur. Bütün mesele, bir tek şeyde noktalanır:

Öyle sanırdım ayrıyam, dost gayrı ben gayrıyem

Benden görüp işiteni bildim ki ol canan imiş

Sahip olduğumuz şu fizikî yapıyı, bedenimizi düşünelim. Büyük bir

nimet olan bedenimize bizim katkımız nedir? Bir binayı yaparken "Bir tuğla

koydum, harcını kardım." diyebiliyoruz, mamafih şu fiziki yapımıza katkımız ne?

İşte ne gelişimizden haberimiz var, ne gidişimizden. Bir de "ben, ben" diyoruz,

"sen" diyen de O'dur, "ben" diyen de O'dur. Sen çık aradan, kalsın seni

Yaratan.

Fizikî yönümüzü bile idrâkten yoksun olduğumuza göre batınımıza

yönelmemiz de imkansız gibi gözüküyor.

Zor fakat imkansız değil. Bir bilene sormak lazım. Eşyanın iç ve

dış olmak üzere iki boyutu vardır. Eşyanın dışı suret, içi sîrettir. Binanın bir

içi, bir de dışı vardır. Topkapı Sarayı'nı dışarıdan gören bir kimse sarayı tam

olarak görmüş müdür? Harem, selamlık, mukaddes emanetler odası görülmeden

Topkapı Sarayı görülmüş olur mu hiç? Sadece kapısını görmekle Topkapı Sarayı

görülmüş olmaz. Hazret-i Mevlânâ Mesnevi'de körlerin fili tarifinde bu durumu

çok güzel ifade buyurmuştur.

Mürşid-i kâmil olmadan insan ne kendini bilebilir ne de Allah'ı

kamilen bilebilir. Bedenî hastalığın devası hekimden, manevî derdin devası

habibten derler. Hasta, kendi kendini tedavi edebilir mi? Kendi kendine ilaç

kullanırsan daha da kötü olur. İnsanın kendi kendini irşadında yani manevî

hastalıklarını tedavisinde de bu tür sorunlara rastlanabilir. İnsan kendi

kendine birçok bilgi toplayabilir. Fakat peşi sıra Şems-i Tebrizî hazretleri

gibi bir mürşid-i kamil gelir, Mevlânâ'daki, o bilgi yığınlarının hepsini havuza

attırır ve "O bilgilerle bir yere varamazsın!" der. Bu anlamda da tasavvuf, ruhî

bir ihtilaldir. Eskiyi yıkmak, yeniyi yapmaktır. Neleri yıkacaksın? Kuru

bilgiyi. Kafanda ne varsa at çöpe onları. Kazmayı kendin vur, kendi hakikat

pınarından, hakikat tulû etsin. Yoksa elin taşıdığı sudan, bilgiden ne

çıkar?

Akılla fikirle gidilmez bu yola

Meğer ki aıkıl da fikir de hep Hak ola

Sûfiler aklı (düşünceyi) bir kenara mı bırakıyorlar yoksa

zahirî bilgi ile irfânî bilgi arasında bir ayrıma mı gidiyorlar?

Tabi ki sûfiler nezdinde zahirî bilgi ayrı, irfanî bilgi ayrıdır.

Sûfiler aklı bir kenara da bırakıyor değiller. Ama akla bir sınır çiziyorlar.

Arif, Allah'ı gerçekten kâmil olarak tanıyandır. Kişi hem arif olmalı, hem âlim.

İşte o zaman şaşı bakmaz. Öteki türlü tek kanatlı kalır, uçamaz. Bu anlamda

tasavvuf, hikmetleşmektir, hikmetleşmek ise hayırlarla donanmaktır. Kur'an'ın

ifadesiyle, "Her kime hikmet verilmişse, onda çok hayırlar vardır."

"Hayır" kelimesinin içinde "kemâlat" ve "insanî edepler" vardır. Ek olarak

haya, ilim, irfan, edep, tevazu, tefekkür, tezekkür, teşekkül, teamül, teenni,

temkin gibi "âlî sıfatlar" var. İşte mutasavvıf, hayırlarla donanmış, kemâlat-ı

insaniyeyi ikmal etmiş, hakikat-i muhammediyeye vâkıf olmuş, ademiyet esrarını

kendinde keşfetmiş kâmil insandır.

Peki, insandaki bu kemali görünür kılan şey nedir?

İmandır. Oturduğumuz şu binanın temeli olmasa, sokaktaki şu

ağaçların kökü olmasa, şiddetli bir rüzgar, binayı da, ağacı da hâk ile yeksan

eder. İnsan da böyledir. İnsanın görünmeyen güzel bir dayanağı vardır. Nedir o?

Allah'tır. Nasıl ki rüzgar estiğinde, bazı ağaçların yapraklan dayanamaz ve

dökülür, ama ağaçların içinde bazıları da vardır ki rüzgara "Hey defol!" der.

Mesela çam, zeytin, şimşir gibi ağaçlar yeşilliğini, hayatiyetini kaybetmeyen

ağaçlardır. İman, dilin ucunda kalırsa, ufak bir rüzgarın yaprakları yere

indirdiği gibi, olaylar karşısında tutunamazsın ve yıkılırsın. Allah'a güvenmek

ve O'na teslim olmak büyük bir fırsat ve çok değerli bir dayanaktır.

Ya imanı görünür kılan nedir?

İmanı görünür kılansa takvadır. Takva ise insanlarla uyum içinde

yaşamaktır. İyimser olmak ve kötümserlikten uzaklaşmaktır. Bütün peygamberler

bize bunu göstermişlerdir. Güzel olmak, sıcak, sevecen olmak, hoşgörülü,

itaatli, ibadetli olmaktır takva. Saygılı, sevgili, merhametli olmaktır. İnancı

yakaladın, bütün hücrelerine kadar sindi. Sonra takva geldi, Allah'ı severek,

sayarak yaşamaya başladın.

Sonrasında...

Allah'a kavuşmaya vesile lazım. 'Vebteğû ileyhi'l-vesile'. Onu

yakalamak lazım. Bütün ulema, evliya-ı kiram o vesilenin, mürşid-i kâmil

olduğunda ittifak etmişlerdir. Başka türlü olmaz. El ele, el Hakk'adır. "Rab"

kelimesi, eğitimci sıfatına işaret eder. Mürşid, Allah'ın eğitimci sıfatına

mazhardır. Mürşidler insanı eğitirler.

Aslında insanın, insan olması kâfidir. Şöyle yaygın bir söz vardır

"Efendim, büyük insan olacağız?" Ne demek bu? İnsan zaten büyük bir varlıktır.

Bu yolda mürşidlerin yegane derdi insana, kendisinin büyük olduğunu telkin

etmektir: "Her şey sende daha ne arıyorsun, sendekini bul ve seni bil!"

Üç şey yalan söylemez: 1.Toprak, 2. Ayna, 3. Mürşid-i kâmil.

Aynaya baktığın zaman kendini görürsün. Sende olanı, sana

yansıtır. Sende olmayanı yansıtmaz. Kaşında, gözünde, ne varsa, onu gösterir

ayna.

Toprak da yalan söylemez. Ektiğini biçersin. Arpa ekersen arpa,

buğday ekersen buğday biçersin. Toprak da tohumun özelliğini bilir. Tohumun

talebini aşamaz, talebinde olmayan şeyi veremez.

Mürşid-i kâmil de böyledir. Kişinin talep etmediğini, ona veremez.

Kenan Rıf'âi hazretlerinin şöyle bir sözü vardır: Halin ne ise talipsin sen o

hâle. Kişi talebi kadardır. Yüksek talebin var ise yüksek istidadın var

demektir.

Manevî Eğitim (Seyr ü Sülük) için gerekli olan istidattan biraz söz

edebilir misiniz?

Tasavvufî istidat kişiye âlem-i ervahta lütfedilen fıtrî bir

yetenektir. Sonradan edinilmiş değildir. Kişinin kendisinde varsa ortaya çıkar.

Molla Camî kişideki bu tasavvuf istidadını gugukçuk kuşunun boynundaki siyah

halkaya benzetmek suretiyle izah eder: Gugukçuk kuşunun boynundaki siyah halka,

yumurtadan çıktığı ânda vardı. Yoksa o siyah halka, o gugukçuk kuşunun boynuna

sonradan yapıştırılmış değildir. Hani Niyâzî-i Mısrî hazretlerinin buyurduğu

gibi, "Bir hazinedir tasavvuf, mâlik olmaz her hasis. "Herkese nasip olmaz, illâ

istidat lazım. Bu doğrultuda söyleyecek olursak nübüvvet ve velayet de kesbî

değil, vehbîdir. Ne peygamber dünyada peygamber olmuştur, ne de evliya dünyada

evliya olmuştur. Bir örnek verelim: Bir tohum toprağa, gömüldüğü zaman,

tohumdaki özellik ne istiyor topraktan? Toprak annedir. Tohum, 'Anne bana şunu

ver, ben domates olmak istiyorum, patlıcan, kavun olmak istiyorum' der. Toprak

da bu talebe cevap verir. Ama tohumda talep yoksa, yani Allah vermemişse ne

tarla verir, ne peygamber ne de mürşid verir. İllâ o istidadla, o fıtri

yetenekle dünyaya gelmiş olması şarttır. Onun için şeriatta davet umumadır,

tasavvufta ise hususadır. Mürşid-i kamiller seyr ü sülük için özel bir istidad

ararlar.

Manevî Eğitim (Seyr ü Sülük) yapmak isteyen kimse kendindeki bu

istidadın farkına nasıl varabilir?

Meşhur hikayedir: Bedevi Arap, problemini arz etmek üzere emirin

huzuruna çıkacak. Fakat Sultana eli boş gitmek uygun olmadığı için bir de hediye

götürmesi gerekiyor. Ne yapsın bedevi, ne götürsün? Çölde vahalarda birikmiş,

üzerinde sineklerin dolaştığı suları toplayıp kırbasına doldurur. Bedevî

aradığını bulmuştur. Hediye olarak çölde 70 derece sıcakta çok az bulunan sudan

daha güzel ne olabilir?

Kırbasını doldurur, mutlu bir şekilde emirin kapısına varır. Ne

götürüyor? Su. En güzel şey. Daha ne olsun! Sonra sarayın önüne varınca bir de

ne görsün? Emirin kapısının önünden Dicle akıyor. Dibinde rengarenk balıklar,

üzerinde ötüşen kuşlar. Bedevi, bir akan Dicle'ye bakar, bir kırbasındaki

derleme-toplama suya, 'Yok' der kendi kendine, 'Benim kırbamdaki su, emire

hediye olamaz. Çünkü emirin kapısından Dicle akıyor.' Bedevî kırbasını ters

çevirip suyu boşaltır ve kırbayı boş götürür. Bedevî kırbayı boş götürdü ki dolu

getirsin. Şimdi bu sembolik hikayenin bazı kelimeleri üzerinde duralım:

"Bedevî Arap" derviş olmak isteyen kişidir.

"Kırba" gönüldür.

"Kırbaya toplanılan su" ise kişinin daha önce edindiği çöpe

atılması gerekli olan zahirî bilgileridir. Ehlullah'ın nazarında kuru-zâhirî

bilgiler asla geçerli değildir. Önce bil, sonra bul, sonra da bildiğinle ol.

Bilmek, şeriattır. Bulmak, tarikattir. Bilip bulduğunla olmak da hakikattir.

Niyâzî ne buyurur:

Unutup bildiğin nâdân olmak gerek

Bezm-ü vahdette ne ilim ne alim isterler

Halim isterler, kalb-i selim isterler

Bildiklerini terk eyle, irfana erebilesin

Hak yolu belâlıdır, her kân cefalıdır

Candan ümit kes, canana erebilesin.

Canana erebilmek için illâ candan ümit mi kesmek gerekir. Yani

sûfîlere özgü var oluşun (beka) yolu yok oluştan (fena) mı geçmektedir?

Evet. Çünkü hayat, ölümün içinde saklıdır. Mülk suresinin

başındaki ayette "önce ölümü, sonra hayatı yarattık." der. Amentü'nün içinde de

bu vardır: "Vel-ba'sü bade'l-mevt." Toprak tohumu parçalar, dağıtır ve öldürür.

Sonra öldürdüğünden yeni bir hayat fışkırır. Bir yeşil dal çıkar. Zahiren ölüm

gibi algılama da gerçekte o bir varoluştur. Ölüş, oluşa gebedir. Gerçek imanı

küfrün içinde, gerçek hayatı da ölümde bulmak lazım. Her şey, bir zıddına

hamiledir. Var olmak için yokluğumuzun farkında olmamız gerekir.

Tasavvufî eğitimin enstrümanlarından birisi olan tekke hakkındaki

düşünceleriniz nelerdir?

Tekke, ruhî eğitimin yapıldığı okuldur. Fakat tekke bu eğitimin

olmazsa olmaz unsuru değildir. Tekkesiz de tarikat olur. Mesela Kuşadalı ibrahim

Aziz'in tekkesi yanmış.Tekrar yapmak istemişler mani olmuş: "Tekke büyüdü,

artık bütün kainat tekke" demiş. Mürşid neredeyse orası dergahtır;

çadırdaysa çadır dergahtır, saraydaysa saray dergahtır. Asıl da bunu

gerektiriyor. O geçmişte kalan kılık kıyafetler de mukaddes emanetlerdir, böyle

düşünmek lazım. Baş, baş olmayınca taç ne işe yarar: "Taç marifet tacıdır, sanma

gayrı taç ola"