Hüdai Tasavvuf Topluluğu altı yıllık bir çalışmadan sonra ilk uygulamayı Ramazan'ın ilk gününde Sultanahmet Camii'nde yaptı. Biz de bu usulü, usûlünce inceledik.

Sultanahmet Camii'nde akşam namazı kılındıktan sonra cemaatin birçoğu yerinden ayrılmıyor. İçerideki turistlerin meraklı bakışları altında Kur'an-ı Kerim okunuyor, tesbihler çekilip dualar ediliyor. Mahyalar geceyi aydınlatıyor: 'Hoş geldin, on bir ayın sultanı!' Bir imam çıkıyor hutbeye. Tezhip, hat çalışmaları ile Enderun usûlü teravihi ve cumhur müezzinliğini anlatıyor. 'Bu teravih, Osmanlı saray camileri ve mescitlerinde kılınıyordu. Dört rekâtlık teravih arasında müezzinlerin ilahi okumalarına 'cumhur müezzinliği' denir.' diyor.

Vakit yavaş yavaş ilerliyor. Herkeste bir heyecan. Ne de olsa birazdan Ramazan ayının ilk teravih namazı kılınacak. Hem de unutulmaya yüz tutmuş bir usûlle. Saat 21.40'ı gösterdiğinde bir ses değiyor minarelere. İstanbul halkının pek alışık olmadığı bir ses. Caminin arkasına doğru yol alıyoruz. Minarenin girişinde üç müezzin mikrofonlarını dışarı çıkarmış temcid ve münâcât okuyorlar. Yüzyıl önceki gibi dua niteliğindeki hadisleri seslendiriyorlar büyük bir aşkla. "Allah'ım halimizi en güzel hale çevir. Kalpleri elinde bulunduran Allah'ım, dinin üzerine kalbimizi sabitle." gibi hadislerler. Arapça dualar ve çeşitli Türkçe şiirsel yakarışlardan oluşan bu bölümlere temcid ve münacat deniyor.

Muhammed Lütfi Hazretleri'nin yazdığı ilahi seslendirilirken etraftaki insanlar şaşkınlarını üzerlerinden atıp ses kaydı ve görüntü almaya başlıyor. Ardından sâlâ ve ezan İstanbul semalarına yükseliyor. İmam Dr. Mehmet Ali Sarı, baş müezzin Mehmet Kemiksiz ve ekibi ilk namaza hazır. Minaredeki müezzinin okuduğu makamı, içerideki bir müezzin devam ettiriyor. İlk sünnet kılındıktan sonra baş müezzin; cemaati, Peygamber Efendimiz'e ve Hz. Bilal-i Habeşî ile caminin yapımında emeği geçen hayır sahiplerine Fatiha okumaya davet ediyor. Buna da Tasliye ya da Gülbank deniyor. Tasliye'den sonra başka bir müezzin rast makamında üç defa 'İhlas-ı Şerif' okuyor. Aynı müezzin aynı makamla kamet getiriyor sonra. Camideki sıcak hava iyiden iyiye kendini hissettiriyor. İmam yatsı namazının farzına duruyor. Fatiha ve zamm-ı sûrelerle yatsı namazını kıldırıyor. Ancak son rekâtta namazdaki ilk değişim kendini gösteriyor. İmam rast makamını bırakarak bayâtî makamına geçiyor. Yatsı namazını bu şekilde bitiriyor.

Müezzinler ilahi söylüyor imam makam değiştiriyor

Sırada teravih var. Balkonda oturan bir müezzin, ısfahan makamında "sâlât-ü selam" getiriyor. Bütün cami ayağa kalkıyor. İlk dört rekât (tilavet) ısfahan makamında kılınıyor. Yatsının farzında olduğu gibi yine son rekâtta imam makamını değiştiriyor. Teravih bitene kadar bu gelenek devam ettiriliyor. Sabâ makamında biten ilk tilavetten sonra müezzinler devreye giriyor. Muallim İsmail Hakkı Bey'in kaleme aldığı Niyazi Mısrî Hazretleri'nin bestelediği 'Yine firkat narına yandı cihan' ilahisini seslendiriyorlar. Yaklaşık iki dakika sürüyor bu ziyafet. Normal teravihlerdeki gibi salâvat getirilip ikinci tilâvete geçiliyor. İmam, Hüseyniye makamı ile bitiriyor namazı. Nuri Baş'ın yazdığı Ali Kemal Belviranlı'nın bestelediği 'Elveda ey şehr-i rahmet mah-ı taban elveda' ilahisi müezzinlerin dudaklarında ıslanıyor. Herkes boncuk boncuk ter döküyor. Bir çocuğun cami duvarlarına çarpan sesi ilahiye eşlik ediyor.

Tesbihat üç nefeste çekiliyor

Üçüncü tilavette evc makamına geçilip Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri'nin 'Ol ey hüdayi subh u şam' ilahisi seslendiriliyor. Dördüncü tilavette acemaşiran makamından sonra anonim bir ilahi olan 'Elveda bizden sana ey şehr-i rahmet elveda' ilahisi söyleniyor. Dışarı çıkıyoruz. Caminin avlusuna konan dev ekranın karşısında onlarca insan var. Eller semada. Beşinci ve son tilavette ise segâh makamını duyuyoruz. Sonrasında 'Allahümme Salli Âlâ Mustafa' ve Ramazan'ın Kuran-ı Kerim'in indirildiği bir ay olduğunu anlatan dualar okunuyor. Selâvat getirilip vitr namazına başlanıyor. Son rekatta hüzzamdan tahirbûselik makamına geçiliyor.

Tesbihat yapılıyor, Ayete'l Kürsî okunuyor. Bir müezzin "Zü'l celali Sübhâna'llah" dedikten sonra tesbihlere başlanıyor. Başka bir müezzin "Sübhana'llah"ları sesli olarak 11 kere birbirine bağlı olarak makamıyla söylüyor. (7 ve 21 kere de söylenebileceğini hatırlatalım.) Diğer iki tesbihi de iki farklı müezzin 11 kere söylüyor. En sonda müezzinler koro halinde (cumhur olarak) "Sübhane Rabbiye'l aliyyi'l a'le'l vehhab" duasıyla tesbihatı bitiriyor.

Namaz, başladığı makamda bitiyor

İmamın elleri havada, dua ediyor. Müezzin okunan son duanın makamına uygun olarak birkaç defa amin diyor. Buna 'küçük âmin' deniyor. Daha sonra parlak sesli bir diğer müezzin duayı başka bir perdeden okumaya başlıyor. 'Büyük âmin' denilen bu kısmın arkasından başka biri, birkaç defa daha 'amin' diyor. Bütün müezzinler hep bir ağızdan "Ve'l-hamdû lillahi rabbi'l âlemin' deyip duaya son veriyor. Cemaat dağılmadan önce imam 'Mihrâbiye' okuyor. Namaza başladığı rast makamıyla geceyi sonlandırıyor. İmamı ve müezzinleri tebrik etmek için insanlar sıraya giriyor. Ağlayan çocuklar annelerine sarılıp evlerinin yolunu tutuyor. a.hulagu@zaman.com.tr

***

Enderun usûlü teravih nedir?

Enderun usûlü teravih namazı, Osmanlı iç teşkilatında, sarayda, Hırka-i Saadet'te, saray camileri, büyük cami ve dergâhlarda kılınırmış. Zamanla Anadolu'daki camilere de yayılmış. Uzmanlar kaynağı Buhûrizade Mustafa Itrî Efendi'ye (1712) dayandırıyor. İki şekilde uygulanır bu namaz. Birincisi imam müezzin topluluğunu makam geçkileri ile yönlendirir, ikincisinde ise makamlar arasındaki geçkileri müezzinler sağlar. İlk gecede müezzinler geçkileri sağlar. Fatiha'dan sonra okunan zamm-ı sûreler rastgele seçilmiyor. Manalarına bakılarak tertip ediliyor. Örneğin rahmet ayetleri, tesbih ayetleri ya da Peygamberimizden bahseden ayetler tercih ediliyor. İlk on günde Ramazan ayına ulaşmaktan duyulan sevincin dile getirildiği ilahiler, ikinci on günde Allah'tan rahmet ve merhamet niyaz eden ilahiler söyleniyor. Son on günde ise Ramazan'ın uğurlanmasından duyulan hüzünlü ilahiler meşk ediliyor.

Teravih grupları İstanbul'u geziyor

Eskiden gezici teravih grupları şehirleri gezer, teravihleri kıldırırmış. Tilavetler arasında şerbet dağıtılır, namaza geç gelen, imamın makamından kaçıncı rekâtta olduğunu anlarmış. Bu usûl ve tertipler sözlü olarak aktarıldığı için bugünlere ulaşan yazılı kaynaklar pek yok. Ancak, Sultan Abdülaziz'in torunu Mahmut Şevket Efendi'nin günlüğü yıllar sonra Emin Saraç'a intikal etmiş. İçinde dönemin teravihleri var. Türkiye'de musiki eğitimi almış müezzin sayısı azalınca 1950'li yıllarında bu gelenek tamamen ortadan kalkmış. 1996 yılında Mehmet Kemiksiz, Üsküdar'da yeni bir ışık yakmış. Musiki yeteneği olan müezzinlere eğitim verip çevre camilerde enderun usûlü teravihi kıldırmaya başlamış. 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı'nın desteğiyle de kadroyu genişletmiş. Hatta çalışmaların kaydı alınmış, bütün müftülüklere gönderilmiş. Kitabı basılmış. Hüdai Tasavvuf Topluluğu'nu çalıştıran ve baş müezzinlik görevini üstlenen Kemiksiz, bu geleneğin yıllarca devam etmesini istiyor.

Osmanlı'da tilavetler arasında şerbet dağıtılır ve en az on dakika ara verilirmiş. Şimdiki uygulamalarda şerbet dağıtılmasa da namazın güzelliği ilahilerle taçlandırılıyor.

Enderun usûlü teravih bugün Üsküdar Mihrimah Sultan Camii, yarın Beyazıt Camii, pazar günü Kadıköy Osmanağa Camii, pazartesi ise Şirinevler Ulu Camii'nde. Hangi gün, hangi camide olunacağı www.enderunteravihi.com adresinden takip edilebilir.